Những định hướng cơ bản trong xây dựng Bộ luật hình sự (sửa đổi)

 

Để tạo ra một BLHS mới, là công cụ pháp lý sắc bén, hữu hiệu trong đấu tranh phòng, chống tội phạm trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, góp phần đắc lực vào việc bảo vệ chế độ, bảo vệ quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân, bảo vệ lợi ích của Nhà nước và tổ chức, việc xây dựng dự án BLHS (sửa đổi) phải đáp ứng các yêu cầu sau đây:

 

BLHS (sửa đổi) phải mang tính đổi mới cơ bản, toàn diện, có tính minh bạch và tính khả thi cao, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và xu thế chủ động hội nhập quốc tế;

 

Việc xây dựng dự án BLHS (sửa đổi) phải phù hợp với Hiến pháp sửa đổi năm 2013, nhất là những sửa đổi liên quan đến bảo vệ quyền con người, quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân; bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ với các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự, Luật thi hành án hình sự và các Luật khác có liên quan;

 

BLHS mới phải mang tính hiện đại, tính dự báo cao, phù hợp với xu hướng phát triển chung của quốc tế và thời đại.

 

Nhằm đáp ứng mục đích và yêu cầu nêu trên, BLHS (sửa đổi) này cần được xây dựng trên cơ sở thể chế hóa các chủ trương, chính sách của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, về phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và chiến lược cải cách tư pháp; đổi mới tư duy về chính sách hình sự, nhất là quan niệm về tội phạm, về hình phạt, về nguồn của luật hình sự, về trách nhiệm hình sự và về chính sách xử lý đối với một số loại chủ thể đặc biệt như đối với người chưa thành niên phạm tội; được tiến hành trên cơ sở tổng kết thực tiễn hơn 12 năm thi hành BLHS và tham khảo có chọn lọc kinh nghiệm lập pháp hình sự của các nước trong khu vực và trên thế giới; kế thừa, phát triển các quy định còn phù hợp của BLHS hiện hành, bổ sung những quy định mới để giải quyết những vướng mắc, bất cập đang đặt ra trong công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, đồng thời hoàn thiện kỹ thuật lập pháp, bảo đảm tính thống nhất của các quy định trong BLHS, bảo đảm sự phù hợp với Hiến pháp sửa đổi năm 2013, sự thống nhất với Bộ luật tố tụng hình sự, Luật thi hành án hình sự và các luật có liên quan; nâng cao tính minh bạch, khả thi và tính dự báo của BLHS; tạo cơ sở pháp lý thuận lợi cho việc hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm.

 

 

Một là, thể chế hóa chủ trương của Đảng về hoàn thiện chính sách hình sự theo hướng đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người phạm tội, tôn trọng và bảo vệ quyền con người, quyền cơ bản của công dân

 

Đây là định hướng cơ bản thể hiện rõ chính sách nhân đạo của Đảng và Nhà nước ta trong việc xử lý người phạm tội. Việc đề cao tính chất phòng ngừa và tính hướng thiện, tôn trọng và bảo vệ quyền con người được thể hiện ở việc: (1) Giảm khả năng áp dụng hình phạt tù, đồng thời mở rộng phạm vi áp dụng các hình phạt không mang tính giam giữ như: phạt tiền, cải tạo không giam giữ; (2) Hạn chế phạm vi áp dụng hình phạt tử hình theo hướng hình phạt tử hình chỉ áp dụng đối với một số ít trường hợp phạm các tội đặc biệt nghiêm trọng có tính chất dã man, tàn bạo xâm phạm tính mạng của con người (như: giết người một cách man rợ; giết người cướp của; giết người và hiếp dâm; giết người vì động cơ đê hèn...); đe dọa sự tồn vong của Nhà nước (một số tội xâm phạm an ninh quốc gia, một số tội xâm phạm nghĩa vụ, trách nhiệm của quân nhân); đe dọa nghiêm trọng đến trật tự, an toàn xã hội và sự phát triển giống nòi (một số tội phạm về ma túy); các tội phạm mang tính toàn cầu, đe dọa hòa bình và an ninh quốc tế (khủng bố, tham nhũng, các tội phá hoại hòa bình, chống loài người và tội phạm chiến tranh); (3) Mở rộng phạm vi áp dụng chế định loại trừ trách nhiệm hình sự, ví dụ như: do chủ thể phải thi hành quyết định, chỉ thị hoặc mệnh lệnh của cấp trên mà gây thiệt hại cho người khác, hoặc rủi ro xảy ra trong nghề nghiệp, trong sản xuất, thí nghiệm khoa học công nghệ hoặc trong khi bắt, giữ người phạm tội quả tang hoặc đang bị truy nã mà gây thiệt hại cho người bị bắt; hoàn thiện các chế định miễn trách nhiệm hình sự; miễn, giảm hình phạt; xóa án tích; (4) Tiếp tục hoàn thiện chính sách hình sự liên quan đến người chưa thành niên phạm tội phù hợp với tinh thần Công ước Liên Hợp quốc về quyền trẻ em, bảo đảm lợi ích tốt nhất cho các em. Theo đó, bổ sung nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội theo hướng: “Việc bắt, tạm giữ, tạm giam hoặc áp dụng biện pháp tước tự do đối với người chưa thành niên phạm tội chỉ được áp dụng khi đó là biện pháp cuối cùng và trong thời hạn ngắn nhất có thể. Nghiên cứu khả năng hạn chế phạm vi truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi theo hướng chỉ coi là tội phạm khi người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi thực hiện một số tội phạm cụ thể và được quy định trực tiếp trong phần các tội phạm. Nghiên cứu hạn chế khả năng áp dụng hình phạt tù trên cơ sở quy định chặt chẽ hơn điều kiện áp dụng hình phạt này đối với người chưa thành niên; tăng cường áp dụng các hình phạt không tước tự do đối với người chưa thành niên từ đủ 16 đến dưới 18 tuổi phạm tội ít nghiêm trọng, tội nghiêm trọng; người chưa thành niên từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi phạm tội rất nghiêm trọng. Bổ sung quy định về áp dụng chế định tha tù trước thời hạn có điều kiện để sớm đưa người chưa thành niên bị kết án phạt tù trở về với cộng đồng...

 

Hai là, thể chế hóa về mặt hình sự chính sách của Đảng và Nhà nước trong việc bảo vệ và thúc đẩy sự phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Định hướng này nhằm khắc phục cơ bản những bất cập, hạn chế của BLHS năm 1999 đã và đang gây trở ngại cho sự phát triển của nền kinh tế và nhằm xây dựng khuôn khổ pháp lý bảo đảm cho cơ chế kinh tế thị trường vận hành theo đúng các quy luật của nó và đúng định hướng xã hội chủ nghĩa, tạo sự bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, góp phần làm an tâm cho các chủ thể tham gia hoạt động kinh tế. Theo đó: 

(1) Nghiên cứu để phi hình sự hóa đối với một số hành vi phạm tội được quy định trong BLHS nhưng không còn phù hợp với điều kiện phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đồng thời, hình sự hóa một số hành vi vi phạm có tính nguy hiểm cao cho xã hội gây cản trở hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển lành mạnh, ổn định và bền vững của nền kinh tế; bảo đảm cho cơ chế kinh tế thị trường vận hành theo đúng các quy luật của nó và đúng định hướng xã hội chủ nghĩa, tạo sự bình đẳng giữa các thành phần kinh tế, ví dụ như: loại bỏ tội cố ý làm trái quy định của Nhà nước về quản lý kinh tế (Điều 165), loại bỏ hoặc quy định rõ hơn dấu hiệu cấu thành tội phạm của tội kinh doanh trái phép (Điều 159); tội cho vay lãi nặng (Điều 163); tội làm tem giả, vé giả, tội buôn bán tem giả, vé giả (Điều 164).

(2) Sửa đổi, bổ sung một số quy định của BLHS về các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế, như tội lập quỹ trái phép (Điều 166) theo hướng bảo đảm sự đồng bộ và thống nhất với Luật quản lý, sử dụng tài sản Nhà nước, chuyển sang Chương XXI của BLHS quy định Các tội phạm về chức vụ. Sửa đổi, bổ sung khoản 1, Điều 174 của BLHS về tội vi phạm các quy định về quản lý đất đai cho thống nhất với quy định tại Điều 141 của Luật đất đai năm 2003. Ghép ba tội sản xuất, buôn bán hàng giả quy định tại các Điều 156, 157 và 158 của BLHS thành một tội chung là “Tội sản xuất, buôn bán hàng giả”, đồng thời, quy định tình tiết “hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc phòng bệnh, thuốc chữa bệnh cho người” là tình tiết tăng nặng định khung của điều luật này.

(3) Sửa đổi, bổ sung các quy định về hình phạt và các biện pháp tư pháp áp dụng đối với các tội phạm về kinh tế. Vì mục đích của các tội phạm kinh tế chủ yếu là tìm kiếm lợi nhuận, do vậy, cần nghiên cứu, bổ sung theo hướng tăng cường áp dụng hình phạt tiền đối với các tội phạm về kinh tế nhằm nâng cao tính răn đe và giảm nguy cơ tái phạm. Mở rộng khả năng áp dụng các biện pháp tư pháp như: tịch thu tiền, tài sản, cấm vĩnh viễn hoặc cấm có thời hạn các biện pháp cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm những công việc nhất định liên quan đến các hoạt động kinh tế. Nghiên cứu cơ chế chuyển đổi hình phạt tiền với hình phạt tước tự do khi mà người phạm tội có thái độ cố tình không chấp hành hình phạt hoặc có thái độ tẩu tán tài sản. Nâng mức hình phạt (hình phạt tù và các hình phạt khác) đối với các tội phạm về kinh tế nhưng lại gây ảnh hưởng trực tiếp đến tính mạng, sức khỏe của con người như các tội phạm liên quan đến an toàn, vệ sinh thực phẩm; tội sản xuất, buôn bán hàng giả là lương thực, thực phẩm, thuốc chữa bệnh, phòng bệnh...  

 

Ba là, đổi mới tư duy về tội phạm và hình phạt, về cơ sở của trách nhiệm hình sự, khắc phục những bất cập, hạn chế trong thực tiễn, đáp ứng yêu cầu đấu tranh phòng, chống tội phạm trong tình hình mới, góp phần bảo đảm an ninh quốc gia, trật tự an toàn xã hội

Cùng với việc phi hình sự hóa thì cần thực hiện việc hình sự hóa theo hướng “Quy định là tội phạm đối với những hành vi nguy hiểm cho xã hội mới xuất hiện trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, khoa học, công nghệ và hội nhập quốc tế” mà Nghị quyết số 49/NQ-TW đã chỉ ra, đặc biệt là nghiên cứu hình sự hóa một số hành vi nguy hiểm cao cho xã hội thường xảy ra trong thời gian vừa qua như: hành vi bóc lột sức lao động trẻ em; hành vi thành lập hoặc tham gia vào tổ chức tội phạm; hành vi chiếm đoạt, mua bán trái phép mô tạng, các bộ phận cơ thể người, thai nhi; hành vi không đóng bảo hiểm xã hội cho người lao động; hành vi tham ô, lợi dụng chức vụ, quyền hạn chiếm đoạt tiền bảo hiểm xã hội của người lao động hoặc giả mạo hồ sơ để hưởng bảo hiểm xã hội...). 

 

Sửa đổi, bổ sung BLHS theo hướng quy định trách nhiệm hình sự của pháp nhân theo hướng xác định rõ chính sách xử lý hình sự đối với các pháp nhân thực hiện hành vi phạm tội; những loại tội phạm nào thì pháp nhân sẽ phải chịu trách nhiệm hình sự (có thể là các tội phạm về kinh tế, thuế, chứng khoán, môi trường…); các chế tài áp dụng đối với pháp nhân cũng như loại pháp nhân nào có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự (có thể chỉ những pháp nhân là tổ chức kinh tế mà không điều chỉnh các pháp nhân khác như pháp nhân là cơ quan nhà nước, lực lượng vũ trang, tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội. 

Sửa đổi, bổ sung BLHS theo hướng mở rộng nguồn của luật hình sự, nghĩa là tội phạm và hình phạt không chỉ được quy định trong BLHS mà còn có thể được quy định trong các đạo luật chuyên ngành. Vì một trong những nguyên nhân dẫn đến bất cập của BLHS là quy định tất cả các tội phạm thuộc mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực tương đối ổn định nhưng có nhiều lĩnh vực có tính biến động cao như: lĩnh vực kinh tế, khoa học công nghệ nên chưa theo kịp với yêu cầu thực tiễn. Mỗi khi một lĩnh vực nào đó có thay đổi thì phải sửa đổi, bổ sung BLHS, nếu không sẽ nảy sinh bất cập. Điều này tạo ra một áp lực không nhỏ về quy trình sửa đổi, bổ sung các quy định của BLHS với ý nghĩa là một trong những Bộ luật quan trọng nhất trong hệ thống pháp luật ở nước ta. Vì vậy, việc nghiên cứu khả năng mở rộng nguồn của luật hình sự là cần thiết để khắc phục các nhược điểm nêu trên. 

 

Sửa đổi, bổ sung quy định của BLHS về các tội xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm của con người theo hướng: Hạn chế các tình tiết định tội, định khung mang tính chất định lượng (ví dụ: quy định về tỷ lệ thương tích); bổ sung thêm tình tiết “phạm tội trong thời gian đang chấp hành án phạt tù”; nghiên cứu loại bỏ dấu hiệu “lợi dụng nạn nhân trọng tình trạng quẫn bách” là dấu hiệu cấu thành tội phạm của tội cưỡng dâm và tội cưỡng dâm trẻ em vì rất khó chứng minh trong thực tiễn. Sửa đổi, bổ sung tội mua bán người (Điều 119) và tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em (Điều 120) theo hướng quy định rõ các hành vi phạm tội trên tinh thần quy định của Nghị định thư về việc ngăn ngừa, phòng, chống và trừng trị việc buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em, đồng thời, nghiên cứu bổ sung các hành vi: mua bán, môi giới mua bán, chiếm đoạt thai nhi hoặc các bộ phận cơ thể người; nghiên cứu tiêp tục hình sự hóa một số hành vi trong luật phòng, chống mua bán người trong BLHS. 

 

Sửa đổi, bổ sung quy định của BLHS về các tội xâm phạm sở hữu theo hướng minh bạch, đơn giản, dễ vận dụng như: quy định dấu hiệu cấu thành của tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản theo hướng chỉ cần có hành vi vay, mượn thuê tài sản của người khác hoặc nhận được tài sản của người khác bằng các hình thức hợp đồng nhưng đã cố ý sử dụng tài sản đó không đúng cam kết và trái pháp luật dẫn đến không có khả năng trả lại tài sản là tội phạm mà không cần phải có thêm tình tiết dùng thủ đoạn gian dối hoặc bỏ trốn để chiếm đoạt tài sản đó; chuyển Điều 144 của BLHS về tội thiếu trách nhiệm gây thiệt hại nghiêm trọng đến tài sản của Nhà nước về Chương XXI của BLHS quy định các tội phạm về chức vụ cho đúng với bản chất của hành vi phạm tội.

 

Sửa đổi, bổ sung các quy định của BLHS về các tội phạm về môi trường theo hướng quy định tội phạm có cấu thành hình thức, chỉ cần có hành vi phạm tội mà không cần chờ tới hậu quả xảy ra cũng xử lý hình sự được. Bên cạnh đó, cần tăng mức hình phạt đối với các tội phạm này để bảo đảm tính răn đe, đồng thời, mở rộng phạm vi áp dụng hình phạt tiền đối với các tội phạm này. 

Sửa đổi, bổ sung quy định của BLHS về các tội phạm về ma túy theo hướng nghiên cứu tách một số tội ghép trong Chương XVIII của BLHS (các Điều 194, 195, 196) thành các tội danh riêng biệt để có chính sách xử lý phù hợp và thuận tiện cho việc áp dụng trên thực tế, đồng thời, điều chỉnh mức hình phạt đối với các hành vi tàng trữ, vận chuyển trái phép chất ma túy theo hướng nhẹ hơn so với hành vi mua bán, sản xuất trái phép chất ma túy hoặc chiếm đoạt chất ma túy; bổ sung tình tiết “phạm tội đối với nhiều người” là tình tiết định khung tăng nặng quy định tại khoản 2, Điều 194 BLHS; nghiên cứu quy định cụ thể hơn dấu hiệu pháp lý của tội chứa chấp việc sử dụng trái phép chất ma túy (Điều 198).

 

Sửa đổi, bổ sung tội vi phạm quy định về vệ sinh an toàn thực phẩm (Điều 244) theo hướng quy định tội phạm này có cấu thành hình thức để nâng cao hiệu quả phòng ngừa và tăng cường tính răn đe trong công tác đấu tranh tội phạm trong lĩnh vực vệ sinh an toàn thực phẩm; nghiên cứu quy định thành một tội riêng hành vi sử dụng trái phép hóa chất, chất bảo quản trong sản xuất, chế biến lương thực, thực phẩm có khả năng gây nguy hại đến sức khỏe, tính mạng của con người. 

 

Nghiên cứu sửa đổi, bổ sung tội môi giới mại dâm (Điều 255) theo hướng ngoài hành vi dụ dỗ hoặc dẫn dắt thì cần bổ sung thêm một số hành vi khác như: làm trung gian, môi giới giữa người mua dâm và người bán dâm; đồng thời, cần nghiên cứu bổ sung thêm một số tình tiết tăng nặng định khung đối với tội này như: môi giới mại dâm hoặc chứa mại dâm đối với người chưa thành niên dưới 13 tuổi...

 

Bốn là, nội luật hóa những quy định có liên quan của điều ước quốc tế mà nước ta là thành viên, góp phần tăng cường hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm

Định hướng này tạo điều kiện cho việc thực hiện nghĩa vụ quốc tế trong các điều ước quốc tế mà nước ta là thành viên, nhất là các điều ước quốc tế có liên quan đến phòng, chống tội phạm (như: Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia; Công ước chống tham nhũng; Nghị định thư về việc phòng ngừa, trấn áp và trừng trị việc buôn bán người, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em bổ sung cho Công ước; ...), đồng thời, tạo cơ sở pháp lý thuận lợi cho việc tăng cường hợp tác quốc tế trong đấu tranh phòng, chống tội phạm. Theo đó, cần nghiên cứu hình sự hóa hành vi tham gia nhóm tội phạm có tổ chức đáp ứng yêu cầu của Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia; sửa đổi, bổ sung tội mua bán người (Điều 119) và tội mua bán, đánh tráo hoặc chiếm đoạt trẻ em (Điều 120); hợp nhất Điều 250 của BLHS về tội chứa chấp, tiêu thụ tài sản do phạm tội mà có và Điều 251 của BLHS về tội rửa tiền vì về bản chất thì đây đều là hành vi rửa tiền, đồng thời, tiếp tục hoàn thiện để tội rửa tiền đáp ứng đầy đủ hơn các yêu cầu của 40 Khuyến nghị về chống rửa tiền của Lực lượng đặc nhiệm tài chính về chống rửa tiền (FATF); sửa đổi, bổ sung quy định của BLHS về các tội tham nhũng theo hướng hình sự hóa các hành vi vi phạm theo yêu cầu của Công ước chống tội phạm có tổ chức xuyên quốc gia và Công ước chống tham nhũng, như: hành vi hối lộ công chức nước ngoài; hành vi hối lộ trong lĩnh vực tư; hành vi tham ô tài sản trong lĩnh vực tư.

 

Năm là, hoàn thiện kỹ thuật lập pháp hình sự theo hướng nâng cao tính minh bạch, khả thi và tính dự báo trong các quy định của BLHS; bảo đảm tính thống nhất về mặt kỹ thuật trong nội tại BLHS và với các luật khác 

 

Đây là một định hướng mang tính chuyên môn kỹ thuật nhằm tạo ra một diện mạo mới về kỹ thuật lập pháp của BLHS trên cơ sở khắc phục những bất cập, kế thừa những điểm tiến bộ về kỹ thuật của BLHS năm 1999, làm cho BLHS mới có tính logic, nhất quán, minh bạch và mang tính dự báo cao. Theo đó, cần hoàn thiện các khái niệm được quy định trong BLHS, đồng thời, nghiên cứu bổ sung vào Phần chung hoặc Phần các tội phạm của BLHS các quy định mang tính giải thích, giải nghĩa một số khái niệm cơ bản (như: phạm tội nhiều lần; phạm nhiều tội; tổ chức tội phạm; tội phạm có tổ chức; cơ sở trách nhiệm hình sự; nhóm tội phạm có tổ chức hoặc tổ chức tội phạm; trách nhiệm hình sự...) hoặc một số tình tiết (như: chuẩn bị phạm tội ít nghiêm trọng; tính chất nguy hiểm của hành vi không đáng kể; chưa gây thiệt hại hoặc gây thiệt hại chưa tới mức phải truy cứu trách nhiệm hình sự, phạm tội nhiều lần; phạm nhiều tội...).