Chế định tổng hợp hình phạt trong Bộ luật hình sự Việt Nam

 

    Tổng hợp hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội: Theo quy định của BLHS (Điều 50), khi xét xử cùng một lần một người phạm nhiều tội, Tòa án quyết định hình phạt đối với từng tội, sau đó tổng hợp hình phạt theo nguyên tắc: Nếu hình phạt chính đã tuyên cùng là cải tạo không giam giữ hoặc cùng là tù có thời hạn, thì các hình phạt đó được cộng lại thành hình phạt chung; hình phạt chung không được vượt quá ba năm đối với hình phạt cải tạo không giam giữ, ba mươi năm đối với hình phạt tù có thời hạn. Nếu các hình phạt đã tuyên là cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn, thì hình phạt cải tạo không giam giữ được chuyển đổi thành hình phạt tù theo tỷ lệ cứ ba ngày cải tạo không giam giữ được chuyển đổi thành một ngày tù để tổng hợp thành hình phạt chung theo nguyên tắc nêu trên. Ví dụ: một người bị Tòa án tuyên phạt 3 năm cải tạo không giam giữ cho tội cố ý gây thương tích và 6 tháng tù đối với tội trộm cắp, vậy hình phạt cải tạo không giam giữ được chuyển đổi thành 01 năm tù giam và hình phạt chung đối với người này là 01 năm 06 tháng tù.

 

    Nếu hình phạt nặng nhất trong số các hình phạt đã tuyên là tù chung thân thì hình phạt chung là tù chung thân. Nếu hình phạt nặng nhất trong số các hình phạt đã tuyên là tử hình thì hình phạt chung là tử hình. Phạt tiền và hình phạt trục xuất không tổng hợp với các loại hình phạt khác; các khoản tiền phạt được cộng lại thành hình phạt chung. Nếu các hình phạt bổ sung đã tuyên là cùng loại thì hình phạt chung được quyết định trong giới hạn do Bộ luật này quy định đối với loại hình phạt đó; riêng đối với hình phạt tiền thì các khoản tiền phạt được cộng lại thành hình phạt chung; nếu các hình phạt bổ sung đã tuyên là khác loại thì người bị kết án phải chấp hành tất cả các hình phạt đã tuyên.

    

    Tổng hợp hình phạt của nhiều bản án: Theo Điều 51 BLHS hiện hành, tổng hợp hình phạt trong trường hợp có nhiều bản án bao gồm ba trường hợp sau: (1) Trường hợp một người phải chấp hành một bản án mà lại bị xét xử về một tội đã phạm trước khi có bản án này thì Tòa án quyết định hình phạt đối với tội đang bị xét xử, sau đó quyết định hình phạt chung. Hình phạt chung theo các nguyên tắc quy định tại Điều 50 nêu tại mục a nói trên. Thời gian chấp hành hình phạt của bản án trước được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt chung. (2) Trường hợp một người đang chấp hành một bản án mà lại phạm tội mới, Tòa án quyết định hình phạt đối với tội mới sau đó tổng hợp với phần hình phạt chưa chấp hành của bản án trước thành hình phạt chung. Hình phạt chung không được tổng hợp theo nguyên tắc quy định tại Điều 50 nói trên. (3) Trường hợp một người phải chấp hành nhiều bản án đã có hiệu lực pháp luật mà các hình phạt của các bản án chưa được tổng hợp thì Tòa án quyết định tổng hợp các hình phạt của các bản án. Hình phạt chung được tổng hợp theo nguyên tắc quy định tại Điều 50 nêu trên.

 

    Ngoài ra, BLHS cũng quy định trường hợp đang trong thời gian thử thách của án treo, người được hưởng án treo phạm tội mới. Theo khoản 5, Điều 60 thì việc tổng hợp hình phạt trong trường hợp người được hưởng án treo phạm tội mới trong thời gian thử thách như sau: “Đối với người được hưởng án treo mà phạm tội mới trong thời gian thử thách thì Tòa án quyết định buộc phải chấp hành hình phạt của bản án trước và tổng hợp với hình phạt của bản án mới theo quy định tại Điều 51 của Bộ luật này”.

 

    Nếu tội mới bị Tòa án tuyên phạt cải tạo không giam giữ thì phải tiến hành việc đổi từ cải tạo không giam giữ thành tù có thời hạn để tổng hợp với hình phạt của bản án trước thành hình phạt chung theo nguyên tắc cứ 03 ngày cải tạo không giam giữ bằng 01 ngày tù. Nếu tội mới bị Tòa án tuyên phạt tù có thời hạn thì bị cáo buộc phải chấp hành tù của bản án trước và tổng hợp với hình phạt tù của bản án mới thành hình phạt chung. 

 

    Tổng hợp bản án đối với người chưa thành niên phạm tội: Việc tổng hợp hình phạt đối với người chưa thành niên được áp dụng theo quy định tại Điều 75 BLHS theo đó, trường hợp người chưa thành niên phạm nhiều tội, có tội được thực hiện trước khi đủ 18 tuổi, có tội được thực hiện sau khi đủ 18 tuổi, thì việc tổng hợp hình phạt áp dụng như sau: (1) Nếu tội nặng nhất được thực hiện khi người đó chưa đủ 18 tuổi thì hình phạt chung không được vượt quá mức hình phạt cao nhất quy định tại Điều 74 của BLHS, nghĩa là: Đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi phạm tội thì hình phạt chung không được quá 18 năm (nếu điều luật được áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình) hoặc không được quá 3/4 mức hình phạt mà điều luật quy định, tức là không quá 15 năm (nếu điều luật được áp dụng quy định hình phạt tù có thời hạn).  

 

    Đối với người từ đủ 14 tuổi đến dưới 16 tuổi phạm tội thì hình phạt chung không được quá 12 năm (nếu điều luật được áp dụng quy định hình phạt tù chung thân hoặc tử hình) hoặc không được quá 1/2 mức hình phạt mà điều luật quy định, tức là không quá 10 năm (nếu điều luật được áp dụng quy định hình phạt tù có thời hạn). 

 

    (2) Nếu tội nặng nhất được thực hiện khi người đó đã đủ 18 tuổi, thì hình phạt chung áp dụng như đối với người đã thành niên phạm tội. BLHS không có quy định riêng về tổng hợp hình phạt đối với người chưa thành niên mà các tội phạm đều được thực hiện trước 18 tuổi hay trường hợp tổng hợp hình phạt của nhiều bản án. Do đó, có thể hiểu việc tổng hợp này được thực hiện theo quy định chung.

 

    Qua nghiên cứu các quy định hiện hành về tổng hợp hình phạt của nhiều bản án cho thấy, BLHS còn một số bất cập sau đây:

 

    Thứ nhất, Điều 51 BLHS chưa quy định việc tổng hợp hình phạt trong trường hợp một người đang có bản án chưa có hiệu lực pháp luật thì lại phạm tội mới. Ví dụ A bị tòa án tuyên phạt 02 năm tù về tội cố ý gây thương tích. Trong thời gian A đang được tại ngoại và bản án về tội cố ý gây thương tích chưa có hiệu lực, A lại phạm tội mới - trộm cắp tài sản và bị tòa án tuyên phạt 01 năm tù. Trường hợp này, do Điều 51 BLHS chưa quy định, vì vậy, một số tòa án còn lúng túng khi xử lý. Vì vậy, đề nghị quy định bổ sung trường hợp này tại Điều 51 khoản 2 BLHS và nguyên tắc tổng hợp sẽ tương tự như Điều 51 khoản 2 vì trường hợp này, Tòa án vừa mới tuyên hình phạt cho bị cáo mà trong khoảng thời gian ngắn trong khi đợi bản án có hiệu lực pháp luật, bị cáo đã phạm tội mới, điều này thể hiện ý thức chấp hành pháp luật của người phạm tội chưa tốt, chưa quyết tâm cải tạo thành công dân có ích cho xã hội nên cần phải xử lý nghiêm để họ nhận thức được tính chất sai trái của hành vi của mình. 

 

    Thứ hai, Điều 51 khoản 1, 2 BLHS còn chưa quy định về trường hợp bị tạm giữ, tạm giam của tội bị đưa ra xét xử (hoặc tội mới) thì sẽ được khấu trừ như thế nào. Ví dụ: một người đang chấp hành một bản án mà lại bị đưa ra xét xử về tội đã phạm trước khi có bản án này, đối với tội bị đưa ra xét xử, người phạm tội đã bị tạm giam 02 tháng để điều tra; hoặc trường hợp một người đang chấp hành một bản án mà lại phạm tội mới, đối với tội mới họ bị tạm giam 03 tháng để điều tra. 

 

    Thứ ba, đối với các quy định liên quan đến án treo cho thấy, Điều 60 đã quy định về trường hợp đang trong thời gian thử thách của án treo, người bị kết án lại phạm tội mới nhưng lại chưa quy định về trường hợp người được hưởng án treo đang trong thời gian thử thách lại bị đưa ra xét xử về tội phạm đã thực hiện trước khi có bản án cho hưởng án treo. 

 

    Thứ tư, đối với các quy định của BLHS về tổng hợp hình phạt đối với người chưa thành niên cũng như thực tiễn áp dụng các quy định này cho thấy, BLHS chưa có điều khoản quy định về tổng hợp hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm tội, phạm tội chưa đạt cũng như đồng phạm về nhiều tội; chưa có điều khoản quy định về tổng hợp hình phạt của nhiều bản án đối với người chưa thành niên phạm tội; các quy định về tổng hợp hình phạt đối với người chưa thành niên không rõ ràng, gây khó khăn trong quá trình áp dụng. (BLHS hiện hành chỉ có quy định riêng về tổng hợp hình phạt đối với người chưa thành niên trong trường hợp phạm nhiều tội, có tội phạm được thực hiện trước thời điểm người đó 18 tuổi, có tội phạm thực hiện sau (Điều 75), còn các trường hợp tổng hợp hình phạt khác (ví dụ: các tội đều thực hiện trước thời điểm 18 tuổi) được hiểu là áp dụng theo quy định chung, như vậy, có thể dẫn đến tình trạng hình phạt chung của các tội phạm được thực hiện trước 18 tuổi lại cao hơn hình phạt chung của trường hợp có tội được thực hiện trước 18 tuổi, có tội được thực hiện sau 18 tuổi). 

 

    Thứ năm, khái niệm “tội nặng nhất” được nêu trong Điều 75 là không rõ ràng, khó xác định; chưa đề cập đến trường hợp phạm hai tội tương đương nhau (ví dụ: cùng là tội rất nghiêm trọng) thì tổng hợp như thế nào. Khoản 1, Điều 75 của BLHS quy định hình phạt chung không được vượt quá mức hình phạt cao nhất quy định tại Điều 74 của BLHS là chưa phù hợp vì mức hình phạt cao nhất quy định tại Điều 74 của BLHS là áp dụng đối với một tội phạm và nó làm cơ sở để quyết định hình phạt đối với từng tội phạm cụ thể. Còn trong trường hợp phạm nhiều tội thì mức hình phạt chung sau khi tổng hợp có thể sẽ cao hơn, như thế mới bảo đảm tính công bằng và sự bình đẳng. Trong những điều kiện như nhau thì người phạm nhiều tội phải bị xử lý nghiêm khắc hơn so với người phạm một tội. 

 

    Thứ sáu, việc lấy mốc thời gian phạm tội trước hoặc sau 18 tuổi làm căn cứ để khống chế mức tối đa của hình phạt chung là chưa thật hợp lý, bởi lẽ, hình phạt chung được tổng hợp trên cơ sở các hình phạt đối với từng tội, mà các hình phạt này đã được quyết định trên cơ sở cân nhắc đến thời điểm phạm tội trước hoặc sau 18 tuổi rồi, do vậy, không căn cứ lại một lần nữa.

 

    Để khắc phục những hạn chế bất cập của các quy định hiện hành, tạo điều kiện để các cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng một cách thống nhất các quy định về tổng hợp hình phạt, trong thời gian sắp tới, BLHS cần được sửa đổi, bổ sung theo hướng:

 

    Một là, đối với các quy định về tổng hợp hình phạt của nhiều bản án: Bổ sung trường hợp một người phải chấp hành một bản án mà lại bị xét xử về một tội đã phạm trước khi có bản án này thì Tòa án quyết định hình phạt đối với tội đang bị xét xử, sau đó quyết định hình phạt chung theo nguyên tắc quy định tại Điều 50 nêu trên. Thời gian tạm giữ, tạm giam và thời gian chấp hành hình phạt của bản án trước được trừ vào thời hạn chấp hành hình phạt chung. Khi xét xử một người đang chấp hành một bản án mà lại phạm tội mới, Tòa án quyết định hình phạt đối với tội mới sau đó tổng hợp với phần hình phạt chưa chấp hành của bản án trước rồi quyết định hình phạt chung theo nguyên tắc quy định tại Điều 50 nên trên. Thời gian tạm giữ, tạm giam của tội mới được trừ vào hình phạt Tòa án tuyên cho tội mới.

 

    Hai là, đối với quy định về tổng hợp hình phạt liên quan đến án treo: Điều 60 BLHS năm 1999 cần được sửa đổi, bổ sung theo hướng quy định trường hợp người được hưởng án treo đang trong thời gian thử thách lại bị đưa ra xét xử về tội phạm đã thực hiện trước khi có bản án cho hưởng án treo.

 

    Ba là, đối với các quy định hiện hành về tổng hợp hình phạt đối với người chưa thành niên: Sửa đổi Điều 75 theo hướng bỏ các quy định về tội phạm nặng nhất, bỏ quy định viện dẫn Điều 74, bỏ quy định về việc lấy mốc phạm tội trước hoặc sau 18 tuổi làm căn cứ để khống chế mức tối đa của hình phạt chung. Việc tổng hợp hình phạt trong trường hợp phạm nhiều tội được thực hiện theo quy định tại Điều 50 BLHS, đồng thời bổ sung quy định về mức tối đa của hình phạt chung đối với người chưa thành niên (ví dụ: hình phạt chung của các hình phạt tù có thời hạn có thể là 20 năm tù đối với người từ đủ 16 tuổi đến dưới 18 tuổi và 15 năm tù đối với người từ đủ 14 đến dưới 16 tuổi). Bổ sung quy định về tổng hợp hình phạt của nhiều bản án theo cách thức viện dẫn tại Điều 51. Bổ sung quy định về tổng hợp hình phạt trong trường hợp chuẩn bị phạm nhiều tội, phạm nhiều tội chưa đạt hoặc đồng phạm về nhiều tội.