Nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước, góp phần phòng, chống tham nhũng, lãng phí

    Phòng, chống tham nhũng (PCTN), lãng phí là nhiệm vụ quan trọng, thường xuyên của Ðảng, Nhà nước và nhân dân ta trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đây là nhiệm vụ vừa cấp bách vừa lâu dài, phải tiến hành kiên quyết, kiên trì, liên tục với những bước đi vững chắc, tích cực và có trọng tâm, trọng điểm.

    Thời gian qua, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chỉ thị, nghị quyết, chính sách, pháp luật tích cực, đồng bộ, cả về phòng ngừa và phát hiện, xử lý tham nhũng, lãng phí nhằm ngăn chặn, từng bước đẩy lùi tham nhũng, lãng phí, tạo bước chuyển biến rõ rệt nhằm giữ vững ổn định chính trị, phát triển kinh tế - xã hội. Các văn kiện của Đảng, pháp luật của Nhà nước như: Nghị quyết Trung ương 3 (khóa X) về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác PCTN, lãng phí”, Kết luận số 21-KL/TW của Hội nghị Trung ương 5 (khóa XI) về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa X) về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác PCTN, lãng phí”, Luật PCTN năm 2005 (được sửa đổi, bổ sung các năm 2007, 2012), Luật thực hành tiết kiệm, chống lãng phí... cũng nêu bật quan điểm chỉ đạo của Đảng, Nhà nước đối với công tác PCTN, lãng phí, đó là phải: vừa tích cực, chủ động phòng ngừa, vừa kiên quyết đấu tranh chống tham nhũng, trong đó lấy phòng ngừa là chính.

Thanh tra Chính phủ tổ chức tập huấn về thanh tra trách nhiệm trong phòng, chống tham nhũng

    Việc nâng cao trách nhiệm, tinh thần, thái độ phục vụ nói chung, trách nhiệm giải trình nói riêng của các cơ quan nhà nước cũng như của đội ngũ cán bộ, công chức là hết sức cần thiết trong công tác PCTN, lãng phí hiện nay. Bởi vì, nâng cao trách nhiệm giải trình cũng có nghĩa là tăng cường tính công khai, minh bạch, trách nhiệm của nền hành chính, của hoạt động công vụ, góp phần phòng ngừa tham nhũng, lãng phí. Đây chính là một trong những giải pháp mang tính căn cơ, hữu hiệu và bền vững để PCTN, lãng phí. Bên cạnh đó, việc thực hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước còn là cơ sở để phát huy vai trò giám sát của cơ quan dân cử, tổ chức, đoàn thể và nhân dân đối với hoạt động của bộ máy hành  chính nhà nước và đội ngũ cán bộ, công chức nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả thực thi chức trách, công vụ. Đồng thời, với việc mở ra những điều kiện, cơ hội thuận lợi, dễ dàng hơn cho cơ quan, tổ chức và công dân trong việc tiếp cận với các thông tin, quyết định quản lý của cơ quan nhà nước. Việc nâng cao trách nhiệm giải trình cũng góp phần tăng cường sự đối thoại, hiểu biết giữa các cơ quan nhà nước với người dân, xã hội, góp phần xây dựng mối quan hệ thân thiện, cởi mở hơn giữa các cơ quan công quyền với cộng đồng doanh nghiệp và người dân. Đặc biệt, làm tốt việc giải trình của cơ quan nhà nước còn góp phần hạn chế tình trạng khiếu nại, tố cáo vốn đang diễn biến phức tạp, với số lượng ngày càng gia tăng, tính chất, mức độ gay gắt, đã và đang tạo áp lực rất lớn cũng như sự quá tải đối với các cơ quan hành chính nhà nước các cấp trong việc giải quyết.

    Nhấn mạnh tầm quan trọng của vấn đề công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình của các cơ quan nhà nước trong PCTN, lãng phí, Nghị quyết Trung ương 3 (khóa X) đã yêu cầu: “Thực hiện nghiêm các quy định về công khai, minh bạch; bổ sung quy định bảo đảm minh bạch quá trình ra quyết định, bao gồm cả chính sách, văn bản quy phạm pháp luật và quyết định giải quyết một vụ việc cụ thể của cơ quan nhà nước các cấp”. Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khoá X) tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI của Đảng cũng chỉ rõ, phải: “...tăng cường tính công khai, minh bạch, trách nhiệm của hoạt động công vụ”. Kết luận số 21-KL/TW của Hội nghị Trung ương 5 (khóa XI) cũng tiếp tục xác định một trong những nhiệm vụ, giải pháp trọng tâm trong công tác PCTN, lãng phí là: “…thực hiện việc công khai, minh bạch hoạt động của các cơ quan, đơn vị, cán bộ, đảng viên, nhất là trong những lĩnh vực dễ xảy ra tiêu cực, tham nhũng, lãng phí”. Thể chế hóa chủ trương, quan điểm của Đảng, Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật PCTN được Kỳ họp thứ 4, Quốc hội khóa XIII thông qua ngày 23-11-2012 đã bổ sung Điều 32a quy định về trách nhiệm giải trình như sau:
    “1. Khi có yêu cầu, cơ quan nhà nước có thẩm quyền phải giải trình về quyết định, hành vi của mình trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao trước cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền, lợi ích hợp pháp bị tác động trực tiếp bởi quyết định, hành vi đó. 2. Chính phủ quy định chi tiết về trách nhiệm của cơ quan có nghĩa vụ giải trình; trình tự, thủ tục của việc giải trình”. Thực hiện quy định trên của Luật, hiện nay Thanh tra Chính phủ đang giúp Chính phủ xây dựng Nghị định về trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao nhằm quy định cụ thể về điều kiện tiếp nhận  yêu cầu giải trình; quyền, nghĩa vụ của người yêu cầu giải trình và người giải trình; trình tự, thủ tục của việc giải trình; trách nhiệm của cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan và xử lý vi phạm trong việc thực hiện các quy định về trách nhiệm giải trình. Nghị định này dự kiến sẽ được ban hành trong quý 3 năm 2013, khi đưa vào triển khai thực hiện chắc chắn sẽ tác động tích cực, mạnh mẽ đến thái độ, phong cách làm việc, tinh thần trách nhiệm của các cơ quan hành chính nhà nước, của đội ngũ cán bộ, công chức, xác lập khuôn khổ pháp lý rõ ràng cho việc nâng cao trách nhiệm giải trình của các cơ quan này cũng như quyền tiếp cận, được cung cấp thông tin của công dân.

    Nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước là giải pháp quan trọng, thiết thực để phòng ngừa tham nhũng, tuy nhiên đây là vấn đề mới, một quy định mới. Vì thế, để đưa vấn đề này đi vào cuộc sống, thành nề nếp, thường xuyên, thực chất và hiệu quả, nhất là ngay sau khi Chính phủ ban hành Nghị định quy định về trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao, thì cấp ủy và chính quyền các cấp, các cơ quan, tổ chức, đơn vị cần quán triệt và triển khai thực hiện tốt các chủ trương, quan điểm của Đảng về thực hiện công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức, đơn vị, nhất là cần sự quyết tâm và tư duy đổi mới theo định hướng xây dựng nền công vụ hiệu quả, minh bạch, phục vụ nhân dân và xã hội, với đội ngũ cán bộ, công chức trung thực, công tâm, liêm khiết, tận tụy và chuyên nghiệp. Để các cơ quan nhà nước thực hiện nghiêm túc, có hiệu quả trách nhiệm giải trình, góp phần PCTN, lãng phí, cần chú ý đến một số nội dung sau:
    Trước hết, cần nhận thức đúng bản chất cũng như thấy được ý nghĩa thực sự của việc thực hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước. Đây là việc cơ quan nhà nước cung cấp, giải thích, làm rõ các thông tin về thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao và trách nhiệm của mình trong việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn đó. Trách nhiệm giải trình, vì thế, chính là một phương thức, một công cụ để minh bạch hóa các quyết định, hành vi quản lý, hoạt động của các cơ quan hành chính nhà nước, qua đó, góp  phần phòng ngừa tham nhũng, quan liêu, lãng phí. Về pháp lý, trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước thông thường chỉ đặt ra khi có yêu cầu của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền và lợi ích hợp pháp bị tác động trực tiếp bởi quyết định, hành vi của cơ quan nhà nước. Tuy nhiên, sâu xa hơn, trách nhiệm giải trình còn thể hiện thái độ phục vụ nhân dân của đội ngũ cán bộ, công chức, tinh thần “thân dân”, “gần dân” của nền hành chính nhà nước. Do đó, việc giải đáp và làm cho các cơ quan, tổ chức và người dân, những đối tượng chịu sự tác động, hiểu, thông suốt hơn về những quyết định, hành vi quản lý cần phải được xem như một việc làm thường xuyên, một công việc có tính chủ động của các cơ quan hành chính nhà nước. Làm được điều này, không chỉ góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, PCTN, lãng phí mà còn nêu cao phẩm chất tốt đẹp của đội ngũ cán bộ, công chức chúng ta là luôn tôn trọng nhân dân, liên hệ và gắn bó mật thiết với nhân dân, thể hiện rõ bản chất của Nhà nước ta là Nhà nước của dân, do dân và vì dân.
    Thứ hai là, vấn đề cốt lõi trong thực hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước đó là tính chịu trách nhiệm về những hậu quả xảy ra do quyết định, hành vi của mình. Vì vậy, nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước cũng có nghĩa là người cán bộ, đảng viên, nhất là người đứng đầu các cơ quan, tổ chức, đơn vị phải thực hiện đúng tinh thần chủ động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; nói đi đôi với làm, đã nói thì phải làm như các nghị quyết, chỉ thị của Đảng đã nêu ra. Phải phát huy tinh thần tự phê bình và phê bình, thẳng thắn nhìn nhận đúng sai lầm, khuyết điểm, dám và biết sửa chữa, khắc phục. Có như vậy, việc thực hiện trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước mới không mang tính hình thức mà phát huy được đầy đủ ý nghĩa thực sự của nó.
    Thứ ba là, nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước phải gắn với thực hiện trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên, nhất là cán bộ lãnh đạo chủ chốt các cấp trong việc học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh theo Quy định số 101-QÐ/TW ngày 7-6-2012 của Ban Bí thư Trung ương Đảng. Theo đó, mỗi cán bộ, đảng viên phải tích cực học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh. Cán bộ có chức vụ càng cao càng phải gương mẫu. Phải thực hiện nghiêm trách nhiệm nêu gương trên nhiều mặt, như: tư tưởng chính trị; đạo đức, lối sống, tác phong; tự phê bình, phê bình; quan hệ với nhân dân; trách nhiệm trong công tác; ý thức tổ chức kỷ luật; đoàn kết nội bộ. Đồng thời, phải gắn việc nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan nhà nước nói riêng, PCTN, lãng phí nói chung với xây dựng, chỉnh đốn Đảng, với việc thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 (khoá XI) “Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay”, phát huy dân chủ, thực hành tiết kiệm, chống chủ nghĩa cá nhân, chống quan liêu, xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền XHCN Việt Nam, Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân trong giai đoạn đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước hiện nay.

TS. Lê Tiến Hào
(Phó Tổng Thanh tra Chính phủ)